31 eskutik

2026-03-112026-03-10

Gazte guztiak berdin mintzo dira

Iñigo Satrustegi Andrés

Berriki aritu dira Ainara Ieregi eta Sarai Robles Beratzen podcastaren “Kolonoa jan” izeneko atalean gaur egungo erreferentzia kulturalez. Pickme-ez, weaponised incompece-ez eta beste. Harira etorri zaizkit hain eduki sakonik ez duten batzuk ere: mood edo LOL edo core. Eta bro. Bro-rekin ezin dut. Baina gazte guztiak horrela mintzo dira orain. Iruñean, Azkoitian, Sorian, Valdemoron eta Tennesseeko high school random batean.

Gauza da Ieregi eta Robles kontu kontari ibili zirela erreferentzia horiek gurean ze puntutaraino txertatu diren aztertzen, eta, zergatik ez, horien euskarazko baliokideak edo itzulpenak proposatzen.

Ez da lehen aldia izanen, hiperglobalizazioaren testuinguruan, kanpokoak geure egiteko saiakera egiten denik. Pentsatu nahi dut duela ez hainbeste, borondaterik onenarekin, euskaran gero eta toki handiagoa hartzen ari ziren guay eta flipante ordainekin berdin gertatuko zela. Hots, euskara kaleko hizkuntzaren estatusera eramateko asmoz, norbaitek emango zituela, demagun, sekulako eta zirraragarri. Ez dut sekula ahaztuko Merlí telesailaren euskarazko bikoizketan nola esan zuen batek “damolat”, “molatu” (gaztelerazko molar) aditzaren molde trinkoan: “niri horrek molatzen dit”. Uf-uf-uf. “Konponbide” horiek aitakeriatik eta bortxaketa linguistikotik asko dutela iruditu izan zait beti.

Dena delakoagatik sasi-egokitzapen horiek ez dute funtzionatu. Dena delakoagatik, eta, zorionez, cantidubi eta qué pasa tron ja ez dira cool. Cringe-a ematen dute (cool-ek ere bai). Eta jada ez dugu horietako batzuen ordainik asmatu beharrik. Moda kontuak. Baina korapilo handi bat dugu aurrean.

Batetik dago euskaldunon seta hori dena euskaraz edukitzekoa. Bai, gutxitzen gaituzte, eta ez gara beste hizkuntzen arrisku maila berean. Baina ez dut imajinatzen Espainiako bi gazteren podcastik non random, chilling edo pickme terminoen itzulpenak proposatzen dituzten, eta proposatzen badituzte ere, ez dute hizkuntzan txertatzeko asmoz egiten. Esan nahi dut: zer behar dugu horiek euskarara itzultzeko? Iruñeko, Azkoitiko, Soriako eta Valdemoroko erdaldunek, desdeluego, batere ez.

Eta bestetik dugu adin batetik beherakoei ematen diegun agentzia faltsua: sarri entzun izan dugu gazteek beraien artean aritzeko kodeak sortzen dituztela. Asko esatea da hori. Ez, gazteek ez dute hizkuntzarik asmatzen: kopiatu egiten dute.

Nire belaunaldiak Espainiako kateetako serieetatik edan zuen, baina bagenituen Betizuko arratsaldeak marrazki bizidunez beteak kontrapisua egiteko. Gaurko gazteek Twitch eta Tiktok dituzte iturri kasik bakarrak. Ibai Llanos, Llados edo Plex. Zeren ez dut uste euskarazko “eduki sortzaile”-en maila ikusita hauek direnik haien erreferentzia nagusi. Eta EITBren euskararekiko noraeza ikusirik… Iruñeko, Azpeitiko, Soriako eta Valdemoroko gazteek Rubius eta TheGrefg kontsumitzen dituzte, eta, beraz, haiek kopiatuta mintzo dira.

Laburrean, hurrengoan zure semeak esaten badizu six–seven, ez haserretu harekin. Ez da bera. Nerabe inozo bat baino ez da eta ez daki makarroiak tomatearekin besterik jaten. Haserretu zaitez haserretu behar duzunarekin: Elon Musk, Trump edo sareak kontrolatzen dituztenekin, kapitalistekin, EITBko zuzendariekin… Baina, batez ere, ez iezaiozu esan “sei-zazpi” euskara garbian. Transmisioaren katean zubi guztiak apurtzen ariko baitzara bestela.

2026-03-092026-03-08

Teresa del Valleren lekukoa

Jaime Altuna Ramírez

Atharratze. 1985eko maiatzaren 31. Inauteri aroa aspaldi joana da, baina, hala ere, maskaradaren doinuek herriko plaza hartu dute eta dantzariak euren trebetasuna eta dotorezia erakusten ari dira. Kauterak ez dira ageri, baina haien ordez, bitxi samar suertatzen den pertsonaia azaldu da. Aurpegia ile luzez estalia du, gorputza larruz. Egurrezko lantza bat darama eta haren mugimenduek ehizean ari dela erakusten dute. Horretan dabilela, plazaren albo batetik trajez jantzitako gizon bat agertu da. Hizkuntzalaria da eta pozez txoratzen dago euskara hitz egin zuen lehen gizakia topatu duelako.

Antzezpen horren bidez abiatu zen, duela 40 urte, Korrikaren laugarren edizioa eta antropologo talde baten ikerketa etnografikoak jaso zuen Atharratzeko plazan gertatutakoa. Hiru urte geroago, 1988an, Anthropos argitaletxeak Korrika. Rituales de la lengua en el espacio liburua argitaratu zuen. Ikerketak eta liburuak Korrika ekimenaren azterketa antropologiko ederra eskaintzen digute: euskararen alde hamar egunez herriz herri geratu gabe burutzen den errelebo lasterketa bitxi horren analisi sakona.

Baina, antropologian ohikoa den bezala, liburua ez da festa edo aldarrikapen giroko jardueraren deskribapen huts bat. Euskal Herriko errealitate ekonomiko, politiko, sozial eta linguistikoan barneratzeko aukera eskaintzen digu. Hau da, XX. mendeko 80ko hamarkadan euskal kulturak bizi zuen gizartean eta kulturan agertzen ziren kontraesanetan sakontzeko bidea ematen digu.

Izan ere, Korrika lasterketa festa eta hizkuntzaren gaineko aldarrikapen erraldoia da. Baina hori baino askoz gehiago ere bada, Korrikak dimentsio anitzak biltzen baititu: sozio-ekonomikoa, politiko-ideologikoa, kulturala eta errituala. Leihoa eta erakusleihoa da: euskararekin lotutako errealitateari begiratzeko leihoa eta Euskal Herriko konplexutasun kultural eta sozialaren erakusleihoa.

Teresa Del Vallek oso ondo ulertu zuen Korrikaren dimentsio bikoitz hori eta Korrika. Rituales de la lengua en el espazio monografiak antropologo horrek hizkuntzaren gainean zuen sentsibilitate antropologikoa erakusten du. Besteak beste, ekimenaren oinarrian jarraitutasuna dagoela azpimarratu zuen: jarraitutasuna espazioan eta denboran. Korrika ez da geratzen, euskararen geografia osoa zeharkatzen du. Lekukoa herriz herri eta eskuz esku dabil bidea eginez eta, era berean, euskara ahoz aho dabil errepikatzen diren leloen bidez, entzuten eta kantatzen diren abestien bidez, mugimenduan dauden hiztunen bidez. Horren guztiaren atzean Del Vallek erritualizazioaren indarra ikusten du, Korrikak errealitatearen hainbat adierazpenen agerpenerako aukera ematen baitu:

Badira momentuak zeinetan iragana gaurkotzen den testuinguru garaikidean. Atharrazeko plazan eman zen antzerki emanaldiaren bidez, esaterako, iragana plazako espazio publikoan presente egitea lortu zen, historiaurreko gizonez mozorrotutako pertsonaiaren agerpenarekin. Beste batzuetan, oraina arbuiatzen da, Frantziaren eta Espainiaren arteko mugaren pasabidean gertatzen den bezala, bere izaera zatitzailea adieraziz eta edukiz eta interpretazio politikoz betez. Hori egitean, kontrakoa baieztatzen da, hau da, banalerroak egon arren batasuna existitzen dela, batasun etniko eta historia partekatu batean oinarrituta dagoen batasuna. Korrikak arkaikoa, tradizionalena, aspaldikoa, idilikoa den hori gogora ekartzen du eta, aldi berean, hori guztia etorkizunera proiektatzen du eta hizkuntzaren biziraupenerako eta jarraipenerako aukeren justifikaziotzat hartzen da.

Ez da zaila hitz horiek egungo Korrikaren errealitatera ekartzea. Hamar egun barru hasiko den edizioan, monografikoan aipatzen diren jarduera eta irudi ugari topatuko ditugu. Baina hasi aurretik ere, aurtengo abestiaren hitzen azterketa azkar bat eginez gero ere, elementu horiek guztiak topatuko ditugu:

	Jarraikortasuna denboran: Junkeraren fandango berri bat bezala / Artzai gazte bat kontu zaharretan / Arranoaren hegaldia lumadi berriaz / Irrintzi zahar bat aho gazteetan.
	Iragan mitikoa eta espazioari lotutako jarraikortasuna lotzen dutenak: Herensugearen itzala Santa-Grazitikan Zarrakaztelura / Sorgin baten azken kanta Itoizko kaletan / Basurdearen aztarna gara Elorretatikan Agurainaldera.
	Baita espazioari lotutako jarraikortasuna auzolan edo komunitatearekin batera azaltzen dutenak ere: Eta Errigoraren auzolan eredua Eskutik eskura / Ezkerraldeko AEK Saretuz lurra.
	Eta identitatearen batasuna hizkuntzaren bidez gauzatzeari aipamenak egiten zaizkio, aurtengo Korrikaren leloari jarraituz eta etorkizunera proiektatuz euskararen jarraipena: Zer gara euskara bera ez bagara / lauburu bat gâteau batean baino euskara gara.

Teresa Del Valle, bidegile eta gidari liburuan azpimarratu genuen moduan, 1985ean egindako etnografian euskararen sozializazioarekin lotutako elementu material eta sinboliko asko agertzen dira. Del Vallek euskara transmititu eta garatu beharreko elementu gisa aurkezten digu. Korrika ekimenean hizkuntzak Euskal Herriaren jarraikortasun kulturala irudikatzen duela erakusten digu. Denbora historikoarekin lotura dago, baina, batez ere, Del Vallek jarraitutasuna belaunaldi ezberdinen parte hartzearekin lotzen du: adin guztietakoek baldintza berberetan parte hartzeko aukera dute eta parte hartzen dute. Euskararen aldeko ekimen askoren joeraren kontra, ez da haur ekitaldi bat; espazio publikoan garatzen den ekimen kolektiboa da, eta ekintza forma horrek haur eta nerabeei hizkuntzan, kulturan eta aldarrikapenean sozializatzeko aukera berezia ematen die. Modu horretan, transmisioaren erreprodukzio ideiaren kutsu mekanikoaren aurrean, hizkuntza-sozializazioaren izaera elkarreragilea azpimarratzen da: ikasketa edo sozializazio prozesua ez da goitik beherakoa soilik, baita pareen edo adinkideen artekoa ere, eta baita behetik gorakoa ere. Ez da haurtzarora mugatzen den zerbait, bizitza osoan irauten duen prozesu jarraitu eta amaigabea da.

Atharratze. 2026ko martxoaren 19a. Hamar egun barru, duela 40 urte bezala, Zuberoako herri bera izango da 24. Korrikaren abiaburua. Zoritxarrez, Euskal Herriko antropologia garaikidearen aitzindariak ez du aurtengo ekitaldia ikusteko eta aztertzeko aukerarik izango, iazko apirilean zendu baitzen. Urrian Donostiako San Telmo Museoan egin zen Teresa Del Valle oroituz omenaldi ekitaldian Igor Elordui eta Ane Elordi AEKko kideek Korrika. Rituales de la lengua en el espacio monografia euskaratuko dela aurreratu zuten, baita aurtengo Korrikan bere omenezko lekuko-hartze bat izango zela ere. Martxoaren 25ean izango da, Donostian, goizeko 11:30ean. Bertan elkartuko gara Teresaren lekukoak eskuz esku eta ahoz aho jarraipena izango duela aldarrikatzeko.

2026-03-062026-03-05

Ez egote/izate

Sarai Robles Vitas

Hasteko, ‘ex’ terminoa bera nabarmendu genezake: aurrizki batetik abiatuta substantibo bihurtzen dena, jadanik ez den baina noizbait izan zen zera hori (bikotekide ohi, maitale ohi, lagun ohi… ohi-ohi?) definitzen duena. Nabarmenki falta den zera hori. Nire ex-a zarela diodanean, ez nabil izan zinenari buruz; are, saihestu egiten dut hori. Baina adierazten dut nire afektuetan leku garrantzitsua izandako norbait zarela, lotura indartsu eta (neurri batean behintzat) aldebikoa. Elkarbanatutako harreman bat, bion artean eutsi genuena, eta gaur egunera arte eraldaketan jarraitzen duena.

Hitzok Valentina Berrek koordinatutako (h)amor¹¹ex liburu kolektiboaren hitzaurretik atera eta (askatasun handiz) itzuli ditut. Liburuak hausnarketarako hamaika gai proposatzen baditu ere, irakurri bitartean bat gailendu zitzaidan beste denen artetik: nola izendatu harreman (edo hutsune) hori euskaraz?

Badaude moduak, noski. Baliteke nire kezka poetikoagoa izatea linguistikoa baino. Baina bi hitzek piztu zidaten azaltzera noan obsesio txikia: jada aipatutako ex eta gaztelerazko ausencia hitzek. Biak ala biak hasierako paragrafoaren jatorrizko bertsioan agertzen dira.

Ex hitza euskaraz ere badarabilgu, kaleko hizkeran bederen, baina beti bakarrik (izan ohi zen hura zer zen esan gabe, alegia) eta gehienetan bikotekide ohi bati erreferentzia egiteko. Ez dugu esaten “hori nire ex-laguna da”, arraroa litzatekeelako. Horren ordez, “hori nire lagun ohia da” diogu. Ohi hitza, ordea, ez dugu bere horretan erabiltzen; hots, ohi-k ez du egin partikula izatetik substantibo bihurtzerainoko bidea. Eta aitortuko dizuet pena iruditzen zaidala: “hori nire ohia da”, “ai, begira, zure ohia dator”… nire iritziz oso balekoak lirateke. Ahots goran esanda, ohe eta lohi hitzekin nahasteko aukera ere apropos xamarra ez al da ba?

Ausencia hitzak bestelako buruhausteak sortu dizkit. Blog honetan askotan ikusi gisan, Itzultzaile neuronalari galdetu diot lehenbizi, berak nola euskaratuko lukeen jakin nahian. Ez egote/izate, kanpoan izate/egote, absentzia, urruntze, aldentze, urrunaldi… proposatu dizkit. Baita falta eta gabezia ere. Batek ere ez nau guztiz konbentzitu, itzulitako paragrafoan “nabarmenki falta den zera hori” jartzea erabaki dudan arren (jatorrizkoan: “un aquello significativamente ausente”). Iruditzen zait karga fisiko handia dutela denek, jada ondoan ez dagoen zerbaiti erreferentzia egiten diotela. Baina zer gertatzen da ez dagoen hori lotura bat denean? Eta oso presente dagoenean? Ustez falta den horri aurrez aurre begira ari bagara, zein hitz erabili behar genuke?

Arantxa Urretabizkaiaren Zergatik panpox liburuaren sinopsian ausentzia hitza erabiltzen da: “Txema lagunaren ausentzia oroitzapen huts baino zerbait gehiago da nobelan, emakumearen gogoeta gehienetan dago haren ausentzia”. Ausentzia. Hau zen ia. Hutsuneari forma eta egotea ematen dizkiola iruditzen zait. Baina hara nire harridura, Euskaltzaindiak ausentzia txartzat jo eta absentzia hobetsi duela jakitean. Ohitura kontua izanen da ziurrenik, baina absentzia-k gauza teknikoegietara eramaten nau: laneko absentismora, medikuaren kontsultara…

Atzera Interneten sartu, eta Pablo Nerudaren poemen itzulpenera jo dut orduan. “Me gusta cuando callas porque estás como ausente”, zioen bere bertso famatuenetako batek. Olerkian aurrera jarraituz gero, “me gusta cuando callas y estás como distante” irakurriko dugu. Topatu dudan lehenengo itzulpena Annie Etxeberrirena da, eta hala dio: “ixiltzen zirelarik maite zaitut, urrun bazine bezala zirelakotz”. Distante hitza ere berdintsu itzuli du: “urrun bazine bezala zira”. Itzulpen ederra da, inondik inora; baina ez dit lehengo zalantza argitu.

Aurreko kolaborazioan euskararen kosmobisioaz aritu nintzen. Zer dio gutaz ausentzia izendatzeko hitzik ez izateak?

Egia esan, ez dut uste hala denik. Euskaldunok nahiko nostalgikoak garela esanen nuke, eta nahi beste modu topatzen ditugu horri bide emateko. Azkenik, beraz, nostalgiaren Erreginarengana jo dut: Anarirengana. Autodefinitua kantaren lerro honetara, zehazki:

“Zenbat gauza kabitzen den zu bezalako hutsune batean…”

Eta hitzak ere bai, antza.

2026-03-042026-03-03

Portaera fisikoa egoera solidoan

Beñat Sarasola Santamaría

Filosofia Fakultateko Hemiziklora sartu naiz, irten nintzen azken alditik bi hamarkada igaro direla. Han zegoen orduan Fakultateko liburutegia eta hara joaten ginen ikastera. “Eserleku horretan jartzen nintzen ni”, esan dit kideak, “ni hemen, eskuinaldean”, seinalatu diot. Carlos Santamaria liburutegia eraiki zutenean, bertan zentralizatu zituzten fakultateetako liburutegi guztiak eta, ordutik, Hemizikloa soilik ekitaldi berezietarako irekitzen dute. Hogei urte, beraz, behialako garaien usaina duen aretora sartzen ez nintzela, eta oroipen proustiar moduko batek erasan nau kolpetik. Berdin-berdin dago, hain berdin ezen ez dugun gaur egun ezinbestekoak omen ditugun entxufeetako bakar bat ere aurkitzen. Apalategiak, ordea, ezberdin daude. Liburuak Santamariara eraman zituztenean, haien ordez Pentsamenduaren Klasikoak bildumako alez bete zuten apalategia. Antza, bere garaian liburuon erosketa zabal bat egin zuten (nork erosiko zituen liburu horiek, ez bazen Filosofia Fakultateak?), eta liburu bakoitzeko ale mordoa dago, inoiz agertzen ez den balizko irakurle koitadu baten esperoan.

1991n jarri zen martxan bilduma eta 2010ean argitaratu azkeneko alea, Jean Piaget eta Noam Chomskyren Hizkuntzaren irakaskuntza. Denera, 130 liburu. Errepaso azkar bat eginez, bildumatik irakurri genuen institutuan Platonen haitzuloaren mitoa, handik, jada karreran, Bertrand Russellen Filosofiaren arazoak, Descartesen Metodoari buruzko diskurtsoa eta Humeren Giza ezagutzari buruzko ikerketa. Gehiago ere egongo ziren, orain gogoan ez ditudanak.

Liburuak eskutan hartzen dituzunean, lehen begi kolpean da deigarria zeinen edizio zainduak egin zituzten; zentzu materialean ez ezik itzulpenari zegokionez ere. Berrikusle kualifikatu batek hartzen zuen parte ale bakoitzean, terminologia eta edukia zaintzeko, eta hitzaurregilea tentuz hautatzen zen. Garai bateko egiteko moduaren erakusle da nolabait, gauzak patxada handiagoaz egiten zirenekoa.

Garaiko ahalekin, hori bai. Izan ere, batez ere bildumako hastapeneko itzulpen ugari iraganak jota baitaude, eta zaila da irakurketari ondo eustea. Zorionez, asko garatu da euskal prosa azken hogeita hamar urtean eta bilduma hori da horren testigu pribilegiatu. Horratx euskal itzulpengintzaren eboluzioaren azterketa baterako ikergaia, 130 liburu horien garapenari erreparatzea. Zaila da zehazten euskal itzulpengintzak noiz eman zuen jauzi kualitatiboa eta atzean utzi aspaldiko mantra hori, hots, euskal itzulpenak ez zegoela ulertzerik (eta, beraz, erdarazko bertsioetara jotzen genuen). Baina 1990eko hamarkadaren erditik aurrera gertatu zela esango nuke.

Behin baino gehiagotan aipatu izan du Anjel Lertxundik 1991n Carla nobela argitaratu berritan Juan Garziak honakoa jaulki ziola: “Has dado en la línea de flotación”. Flotazio-marran eman zuela, alegia. Zergatik? Seber Altuberen dogma nagusia, galdegaia beti aditzaren ezkerretara joan behar omen delakoa, muturreraino eraman zuen Lertxundik liburu hartan eta, Garziaren arabera, ez zegoen idazkera hori ulertuko zuen Altuberen seme-alabarik. Esaldi luze eta korapilatsuetan, Altuberen lege gotorra izugarrizko oztopoa gertatzen zen, eta testugintza literariorako muga nabaria. Esango nuke 90eko hamarkadan zehar joan zela euskal sintaxia altubismotik pixkanaka libratzen eta geroz eta testu sintaktikoki malgu eta ulerkorragoak ontzen, konplexutasuna gorabehera. Lertxundiren beraren 1994ko Otto Pette da, zentzu horretan, mugarri bat.

Duela gutxi irakurri dut puntako euskal itzultzaile baten 1990. urteko itzulpen bat. Berehala sumatzen diozu testuari behar ez duen karga, hain justu arrazoi sintaktikoak medio. Itzultzaileari berari aipatu nionean, berehala esan zidan: zerotik itzuli beharko nuke berriro liburu hori. Testu baten auzi lexikoak eguneratzea ez da hain kontu arazotsua; aitzitik, auzi sintaktikoak eguneratzeko testua itzulikatu behar duzu maiz eta, horretarako, ia hobe zerotik hastea. Egin kontu Lertxundik Carla eta Otto Pette artean argitaratu zuela Kapitain frakasa eta 2021ean bertsio berridatzia argitaratu zuela, besteak beste auzi sintaktiko horiek konpondu nahian.

Horregatik, Pentsamenduaren Klasikoak bildumako liburu askok berridazketa baten premia dute, ez itzultzaileen gaitasun gabeziagatik, baizik eta egungo euskal prosa askoz ere gihartsuagoa delako 90eko hamarkadaren hasierakoa baino. Zer esanik ez mota horretako testuetarako, hots, ideia artikulatu eta argudiozkoetan; hil ala bizikoa baita hor sintaktikoki txukun itzultzea. Garaiak eman zezakeen onena eman zuen bildumak eta horregatik da ulergaitza zergatik amaitu zen proiektua. Zerrendari begiratzen diozu eta, noski, falta direnek ematen dizute arreta lehenik (esate batera, ia ez da emakumerik zerrendan), baina baita zerrendako zenbatek mereziko luketen itzulpen eguneratu bat. Garai batean argi genuen Michel Montaigne, Platon, Sigmund Freud, Madame Staël, Mary Wollstonecraft (azken bi horiek ez daude bilduman) euskaraz eduki arte ezingo genuela taxuzko hizkuntzarik eduki. Gaur egun, ez dakit; esango nuke lehentasun handiagoa ematen diogula sareko azken modako zeratxoak euskaraz egon daitezen. Eta, era berean, akaso ahaztu egin zitzaigun gehitzea autore horiek behin itzulita ez zela aski, behin eta berriro itzuli behar direla euskaraz irakurriko badira, taxuzko hizkuntza bat izango badugu.

Deigarria da proiektua finantziatu zutenen zerrenda: BBV Fundazioa, BBK, Kutxa, Vital Kutxa, EHU eta Deustuko Unibertsitatea. Topikoari jarraitzeko, AHTaren kilometro baten kostuarekin Pentsamenduaren Klasikoko zenbat ale argitaratu liratekeen kalkulatzera nindoala despistatu nau telebistako irudi batek: 1994an ingeniaritzako tesia euskaraz idatzi zuen (atzerakargak zamaturik suposatzen dut) gizon zuria ikusi dut Donald Trumpen graziei barrezka. Portaera fisikoa egoera solidoan, izan ere. Zuri kontuez ari garela, Pentsamenduaren Klasikoak bilduma berpiztea Repsolentzat zuribide aproposa izan zitekeela bururatu zait, 2025ean 1.899 milioi euroko irabaziak izan dituela argitaratu berri den honetan.

2026-03-022026-03-01

Martxoak 3: mailuak eta heldulekuak

Garazi Goldarazena Sanchez eta Leire Lakasta Mugeta

Gaurkoan ere, gure lehen artikuluan egin bezala, efemeride bati eskaini nahi diogu blogean sarrera. Izan ere, bihar 50 urte beteko dira Gasteizko martxoaren 3ko sarraskitik. Urteurren garrantzitsuz beteriko ikasturtea dugu hau, eta artikulurako zer idatzi pentsatzen ibili ginenean ezinbestean martxoaren 3ari buruz mintzatu behar ginela ondorioztatu genuen. Izan ere, Gasteizen gradua ikasten eta ostera bertan bizita, guk ere urtez urte bizi izan dugu 1976 hartan gertatutakoaren memoria eta borroka.

Izan ere, 1976ko martxoaren 3an, Espainiako Trantsizioko agintaritzen eskutik, Zaramaga auzoko eliza batean hainbat hilabetetan izandako borroka prozesuaren harira bilduta zeuden milaka langileren kontra jo zuen Espainiako Poliziak, eta ehunka behargin zauritu eta haietako bost tiroz erail zituzten: Bienvenido Pereda Moral, Francisco Aznar Clemente, Jose Castillo Garcia, Pedro Maria Martinez Ocio eta Romualdo Barroso Chaparro.

Jakin badakigu literatura, kantagintza ―finean, artea― bitarteko ezin aproposagoak direla memoria egiteko, borroka egiteko. Are, gurera ekarrita, itzulpengintzak ere ekarpena egin dezakeela uste dugu. Bestela esanda, poesia mailu bada, mailu horrekin kolpatu ahal izateko helduleku da itzulpengintza gure ustez.

1976az geroztik, gertakariok oinarri hartuta hamarnaka kantu sortu dituzte han eta hemengo artistek. Lehena Lluís Llachek idatzi zuen egun horren amaieran bertan: Campanades a morts ezaguna. Geroztik hamaika izan dira martxoaren 3ari eskainitako edo gertakariaz hitz egiten duten kantuak. Aurten bertan, 50. urteurrenaren harira, Martxoak 3 elkarteak horiekin bilduma bat osatu du, baita kantu berri bat egin ere: aM3ts berriak. Karmele Jaiok jarri dizkio hitzak; Idoia Asurmendik, ahotsa, musika eta pianoa.

Bilduma oparoa bada ere, guk bi itzulpen bota ditugu faltan zerrendan. Hain justu, azken urteotan bi kantu itzuli dira euskarara martxoaren 3aren karietara, Ekidaren eskutik. Lehenik, 2023an, aipatu Lluís Llachek 1976an hildakoen omenez egin zuen kantua euskaratu zuten, eta Hil kanpaiak izenarekin kaleratu. Bigarrenik, berriki, iragan otsailaren 24an, sarraskiaren 50. urteurrenaren harira, Chicho Sánchez Ferlosioren Paloma de la paz kantuaren euskarazko moldaketa kaleratu zuten, Bakearen uso, Berun taldearekin batera.

Hemen dituzue bi kantuen euskarazko itzulpenak. Segi dezagun itzulpengintzaren bidez ere memoria eta borroka egiten; mailuak eta heldulekuak sortzen; euskaraz egiten eta euskarara ekartzen.

Hil kanpaiak:

Hil-kanpaiak joka
gerrarako oihuka
hiru seme hilentzat
hiru kanpai beltzak.

Biltzen da herria
arrangura da hurbil;
hiru pena gehiago
memorian eramateko.

Nork ito malkotan
daudenen arrazoia
altxor bakar duten
gorputz gazte arnasa?

Hil-kanpaiak joka
gerrarako oihuka
hiru seme hilentzat
hiru kanpai beltzak

Zabal ene tripa
haien deskantsurako,
ene baratzetik
ekar lore onenak.

Gizon hauentzat
zula nazazue sakon
ene gorputzean
zizelka haien izenak.

Ezein ekaitzek
ez dezala nahasi
burua tenteturik
hildakoen loa.

Campanades a morts
fan un crit per la guerra
dels tres fills que han perdut
les tres campanes negres.

I el poble es recull
quan el lament s’acosta,
ja són tres penes més
que hem de dur a la memòria.

Campanades a morts
per les tres boques closes,
ai d’aquell trobador
que oblidés les tres notes!

Qui ha tallat tot l’alè
d’aquests cossos tan joves,
sense cap més tresor
que la raó dels que ploren?

Assassins de raons, de vides,
que mai no tingueu repòs en cap dels vostres dies
i que en la mort us persegueixin les nostres memòries.

Campanades a morts
fan un crit per la guerra
dels tres fills que han perdut
les tres campanes negres.

Obriu-me el ventre
pel seu repòs,
dels meus jardins
porteu les millors flors.

Per aquests homes
caveu-me fons,
i en el meu cos
hi graveu el seu nom.

Que cap oratge
desvetllí el son
d’aquells que han mort
sense tenir el cap cot.

Bakearen uso:

Gazte arrunta naiz ni
Lanaz nazkatua
Lanerako bizi naiz, maitia
Gaizki pagatua
Legeak egin dira
Nagusien alde
Herriarentzat, baina, maitia
Sekula ez daude

Ezetz, uso zuria, ez
Nik ez dut lan egingo, ez
Ezetz, uso zuri hori, ezetz
Nik ez dut lan egingo ez

Lan egin beharraz gain
Ez omen dut ezer
Beharraz dihardute, maitia
Eta eskubideak zer?

Baina lanaren kontra
Elkartuko gara
Jendearen indarra, maitia
Elkartasuna da

Ezetz, uso zuria, ez
Nik ez dut lan egingo, ez
Ezetz, uso zuri hori, ezetz
Nik ez dut lan egingo ez

Bakearen kontura
Egiten da tiro
Askatasun osoa, maitia
Eskatu aldiro

Bakea, aldiz, zu zara
Zintzo eta oso
Egin hegan gurekin, maitia
Bakearen uso
Langileena zara, maitia
Bakearen uso

Ezetz, uso zuria, ez
Nik ez dut lan egingo, ez
Ezetz, uso zuri hori, ezetz
Nik ez dut lan egingo ez

Soy un hombre del pueblo
Harto de trabajar
Mi vida es el trabajo, paloma
Pero me pagan mal
Las leyes están hechas
A favor del patrón;
La ley no escucha al pueblo, paloma
Aunque tenga razón

Que no, que no, paloma, no
Que así que no trabajo yo
Que no, que no, palomita, que no
Que así que no trabajo yo

El deber del trabajo
Dicen que tengo yo
De mis deberes hablan, paloma
De mis derechos no

Pero nos uniremos
Contra la explotación;
La fuerza de los hombres, paloma
Siempre será la unión

Que no, que no, paloma, no
Que así que no trabajo yo
Que no, que no, palomita, que no
Que así que no trabajo yo

Nos juzgan y condenan
En nombre de la paz
Cada vez que pedimos, paloma
Justicia y libertad

Pero la paz tú eres
Y con ellos no estás
Que vuelas con nosotros, paloma
Paloma de la paz

Que no, que no, paloma, no
Que así que no trabajo yo
Que no, que no, palomita, que no
Que así que no trabajo yo

2026-02-272026-02-26

Itzultzaile-interpreteak eta euskararen normalizazioa (II)

Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango

Aurreko blog-sarreran proposamena egin genuen euskararen normalizazioaren eta euskararako itzultzaile, zuzentzaile eta interpreteon (IZIon) lanaren arteko intersekzioaz hausnartzeko, eta pentsatzeko ea zein izan beharko litzatekeen gure rola, paradigma hain azkar aldatzen ari zaigun honetan. Hausnarketa horretan murgilduz, gure gaurko proposamena euskararako IZIon lanaren egoerari buruz aritzea da, nola heldu garen honaino eta non gauden labur bat.

Hasteko, euskarara itzultzeko, zuzentzeko eta interpretatzeko lan ordaindu eta profesionala, euskara teknikari lana bezalaxe, 80ko hamarkadan jaio zela pentsa daiteke, normalizazioak bultzada bat hartu zuenean, eta hari esker garatu dira bi lan-motak azken 40 urteotan, zuzenean zein zeharka. Zentzu horretan, ezin da ulertu euskal IZIon lana euskararen normalizaziorik gabe. Herrigintzaren aldarrikapenen eraginez ehundu zen lanbide gisa, eta hari esker soilik mantendu ahalko da eraso erreakzionarioaren aurrean, gure ustez.

Era berean, alderantziz ere hausnarketa antzekoa dela pentsa genezake. Alegia, baieztatu daiteke ezagutzen dugun euskararen normalizazioa, hizkuntzaren biziraupena bermatu duena[1], itzulpengintzarik gabe nekez gertatuko zela[2] [3].

Guztion mingainetan dagoen euskara batua bera sortzeko, testu zaharretan oinarritu ziren, eta haietatik erdiak baino gehiago itzulpen aitortuak ziren [ibid., 109. or.]. Hiztun arruntari heltzen zaizkion lexikografia lan erabilienetakoek eta itzulgailu automatikoek itzulpenak izan dituzte abiapuntu. Belaunaldi oso batentzako jabekuntza-akuilu izan ziren marrazki bizidunak itzulpenak ziren. Agian aztertuena eta partekatuena literatur sistemari egindako ekarpena izan liteke, baina ez dugu uste arlo bakarra denik. Horrez gain, euskaraz dagoen testu-masa ez-informalaren ehuneko handi bat itzulpengintzak sostengatzen duela pentsa daiteke (hots, euskara planek), alde batera utzita gehienbat euskaraz funtzionatzen duten kulturaren, hedabideen eta hezkuntza munduaren eremuak. Izan ere, entitate elebidunetan, hizkuntza-norabidea, ia beti, gaztelaniaz/frantsesez sortzea eta euskaratzera bidaltzea izaten da.

Finean, gure ustez itzulpengintza eta horrekin loturiko lanbideak (IZIak) gako izan dira normalizazio deituriko aldaketa soziala martxan jartzeko, eta oraindik trakzio-indar nahikorik ez duen esparruetan hura sostengatzeko. Itzultzea bera erabilera berri horietara ohitzeko entrenamendua da.

Printzipioz, biziberritzea martxan delarik, espero izatekoa da hiztun komunitatearen itzulpengintzarekiko mendekotasuna pixkanaka murriztea, itzulpen-norabideak gehiago orekatzea, eta hiztunek eurek produzitzea behar dituzten materialak, horretarako erabilera-aukerak izanik. Irakaskuntzan hobekuntza ikus daiteke, euskararen normalizazioari dagokionez hizkuntzaren transmisioan jarri zirelako indarrak. Baina, gure ustez, gainerako erabilera-esparru gehienetan ez da hori gertatzen ari, eta, 40 urteren ondoren, makulu-egoera egonkortzen ari da. IZIak, euskara teknikariak eta euskara batzorde boluntarioak aritu dira esparru horietan biziberritzea sostengatzen, hein handi batean. Pentsa daiteke orain makinek sostengatzea aukera gisa ikusten ari dela jende asko, lanaren eta ekarpenaren ikusezintasuna dela bide, agian.

Horratx, gure ustez, nola heldu garen honaino.

Eta orain, berriz, geldotze-zantzuak daude, egunero bizi ditugu: normalizazioak, emakumeek bezalaxe, kristalezko sabaia du, egiturazko ezintasun eta asimetria bortitzak[4]. Garaiotako adibide pare bat baizik ez aipatzearren, eta administrazioetara mugatuta, nabarmentzekoak dira eskasagoak direla kontratatzen diren itzulpen- eta interpretazio-zerbitzuen lan-baldintzak, itzulgailu automatikoa zabaldu zela itzulpen-politika integralik zein normalizazio-prozesuari nola eragingo zion aurreikusi gabe, etab.

Gure sektorean antzematen ditugun ezinak, hortaz, ez dira gertaera isolatuak: gure iritziz, euskararen normalizazioaren geldotze-fasearen zantzuak dira, eta ikuspegi zabalago batetik, eraso erreakzionario baten sintoma. Geldotze hori galera bihurtu ez dadin, lehen urratsa premiak izendatzea izan liteke, elkarren lana ezagutzea eta balioestea, eta elkarlanean aritzea. Hau da, subjektu pasibo izatetik subjektu aktiboago izatera igarotzea.

Azkenik, garrantzitsua iruditzen zaigu IZIok hizkuntza politika eta plangintzari dagozkion erabaki-esparruetan egotea, bai arlo publikoan zein pribatuan, baita militantzian ere: lan-ildoak finkatzerakoan gure aletxoa jartzeko; egoerei eta ekimenei aurrea hartzeko, gero anabasak konpontzen ibili ordez; gure lana ezagutzera emateko eta duen balioa aitor diezaioten…

1960ko hamarkadako pizkundeak ekarri gaitu hona ―mundu mailako 1968ko olatuak gurean hartu zuen txinpartak[5]―, hori gabe euskara ez baitzen XXI. mendera iritsiko. Euskara kontrakulturarekin lotzen zen[6], etorkizunarekin. Orain geldotze-fasean gaude, eta bi aurrebaldintza behar ei dira horri buelta emateko[1]: egoeraz jabetzea, eta estrategia berriak marrazten hastea. Guk gaurkoan lehenengoari heldu nahi izan diogu, geuretik, eta azken blog-sarrerarako utziko dugu bigarrenari egindako ekarpen xumea.

[1] Goikoetxea, G., & Iurrebaso, I. (2025). Esnatu ala hil. Euskararen oraina eta geroa, diagnostiko baten argitan. Txalaparta.

[2] Belmar, G. (2017). The Role of Translation in the Revitalization Process of Minority Languages: The Case of Basque. Sustainable Multilingualism, 10 (1), 36–54. https://doi.org/10.1515/sm-2017-0002

[3] Mendiguren Bereziartu, X. (1993). Incidencia de la traducción en la normalización lingüística del Euskara. Livius, 4, 107–115.

[4] «2021eko Inkesta Soziolinguistikoa oinarritzat hartuta, honakoak dira erabilera-aukerak:

Bost harremanetik lauk erdarazkoak izan behar dute, mintzakide batek behintzat ez dakielako euskaraz: erlazioen % 80.
Kontrakoa, harremana derrigor euskaraz izan beharreko ehunekoa ezdeusa da erabat: % 1.
Tartean, euskara eta erdara aukeran leudekeen egoerak, bostetik bat: % 19.

Horra, beraz, euskararen erabileraren bi mugak: gutxienez % 1, gehienez % 20. Goiko muga hori gainditzeko, bi baldintza hauetako bat beharko litzateke: erdaldunek euskara ikastea, edo euskaldunak elkarrengana gehiago biltzea, harreman-sareak linguistikoki trinkotzea. […] Bi kopuru horien artean, hau da erabilera aitortuaren batez besteko datua, iturri berberaren arabera: % 17. Hots, erabilera askoz gertuago dago goiko muga posibletik, behekotik baino» (Iurrebaso & Goikoetxea, 2025: 84-85).

[5] Atutxa Ordeñana, I. (2022). Barbaroak eta zibilizatuak. Euskal gatazken eskuliburu materialista. Txalaparta.

[6] Beitia Zabala, I. (2025). Euskararen normalizazio prozesuaren azterketa: Lautadako Kuadrillako kasua. EHU.

2026-02-252026-02-24

Euskal Herri mediterraneoa

Enrike Diez de Ultzurrun Sagalà

Herri ederra, zinez. Iruñerritik Estellerrirako bidean Arga bazterrean eraikia. Zubi ikusgarria du, erromanikoa, XI. mendean harriz egina, sei begi handiz osatua, 100 m-tik gorakoa luzeran, Orreagatik eta Somportetik Santiagora zihoazen eta doazen erromesek gurutzatua, alde zaharreko karrika mehar harriztatuak alderik alde ere igarotzen zituzten eta dituzten bezala. Mendiak zelaitzen hasten diren inguruan dago Gares kokatua, Izarbeibarren. Inguruko alorretan, galsoroak, ardantzak eta olibadiak dira nagusi, hau da, garia, ardoa eta olioa, erran nahi baita, XIX. mendearen bigarren erditik aitzina euskara galtzen hasitako fruituak. Garai hartan hasi baitzen Euskal Herriari buruzko iruditeria jakin bat zabaltzen eta irudi hartatik bazter gelditu zen Gares; bazter ere Izarbeibar, bazter ere Nafarroako Erdialdea eta, are, baita Iruñerria ere. Lurralde horiek ez baitzetozen bat Euskal Herriari buruz harat-honat hedatutako irudiarekin: mendi berdeak, belazeak, baserri zuriak, euria, lainoa… Halakoetarik guti dago Gares aldean, bertzelakoa baita paisaia, bertzelakoa lurra, bertzelakoa klima, bertzelakoa eguraldia, bertzelakoa nekazaritza, eta zoritxarrez, bertzelakoa ere hizkuntza. Izan ere, XX. mendearen hasieran itzali zen (aldi baterako) garestarrek mendez mende erabilitako mintzoa. Euskara Garesko eta inguruko hizkuntza nagusia zelarik, euskarak bertzelako pasaia, lurra, klima, eguraldia, nekazaritza… zituen, hots, bertzelako koloreak, Mediterraneo aldekoak. Bada, Mediterraneo aldeko haurrek ere zigorrak jaso zituzten… euskaldunak izateagatik. Honatx, bertzela, Garesko maisu nagusiari 1823an emaniko agindua: “Irakasle nagusi horrek eta haren laguntzaileek orok kontu berezia izan beharko dute haurrek euskararik erabil ez dezaten eskolan dauden bitartean, eta ahalegina egin beharko dute (errieta eginez), erdaraz hitz egin dezaten, bai eskolan, bai eskolatik kanpo”. Non eta Garesen, duela berrehun urte, haur garestarrak euskaraz karrikan, bai eta eskolan berean ere. Irakasleek gogotik egin zuten lana, hortik aitzina euskara gainbehera hasi baitzen gure alde mediterraneoko puska handi batean. Horrenbertzez, bada Euskararen Herriaz dugun irudia aldatzeko tenorea; bertzela erranik, bada Euskal Herri mediterraneoa aintzat hartzeko garaia.

2026-02-232026-02-22

Adimen artifizialari galdezka

Xabier Olarra

Itzultzailearentzat baliabide ona izan daitekeelakoan, hasi naiz tresna ditxosozkoa eguneroko lanean erabiltzen, itsu-itsuan uko egin beharrean ―itzultzaileoi lana kenduko omen digulako, besteak beste―, zertarako izan daitekeen erabilgarria ikasi nahian.

Gehiegi ez luzatzeko, esango dut Iruñeko Udalak eta EIZIEk egindako hitzarmenaren ondorioz Minaberri bekaren mentoretzan ari naizela, Leire Errandonea itzultzen ari den Sauveur et fils liburuaren gainbegirale gisa edo.

Eta hona hemen itzulpen horrek dituen hainbat kosketan itzultzaileari agertu zitzaion esaldi bat, eta ondorioz emandako hainbat jirabuelta.

Hauek dira jatorrizko testua eta itzultzaileak emandako ordaina:

	Ce lundi matin, Sauveur reçut une jeune femme anorexique. Éliane, au nom prédestiné, ne venait pas consulter pour ce problème alimentaire qu’elle paraissait ignorer.
	Astelehen goiz hartan, Sauveurrek emakume gazte bat hartu zuen kontsultan, anorexikoa. Éliane zuen izena ―izen predestinatua―, eta ez zen elikadura-arazo horregatik joana kontsultara, itxuraz bederen ez baitzekien bazuenik ere.

Itzultzailea ez zen konformatu itzulpen soila ematearekin (erabat zuzena izanda ere), eta arrazoien bila hasi zen, azalpen garbirik gabeko tarteki hori zergatik ote zegoen hor argitu nahian Eliane izenetik abiatuta.

Wiktionaryk bi hauek eman zizkon Élianeren etimologiatzat:

	– Latinezko Aelianatik eratorria, Aelius (plebeia gens) izenaren eratorri femeninotik alegia
	– Baliteke zerikusia izatea honako honekin: hebreerazko Eli’Anah (אֶלִיעַנָה)rekin, literalki, ene jainkoak erantzun dit.

Bazirudien etimologiak ez zuela ezer asko laguntzen. Predestinazioak badu zerikusia Jainkoarekin, batez ere kalbinistenarekin. Baina amatasunarekin, eta anorexiarekin?

Bide horrek ezer askorik laguntzen ez zuela-eta, goiko itzulgai hori emanda, galdera hau egin nion ChatGPTri gaztelaniaz:

¿Por qué la autora hace alusión a la “predestinación a la anorexia” basándose en el nombre de Eliane?

Eta orojakilearen erantzuna:

En el documento, la autora menciona que Eliane tiene un “nombre predestinado” en relación con su anorexia. Esto se debe a que el nombre “Eliane” contiene la palabra “liane”, que en francés significa “liana”, una planta delgada y alargada. (¡!!!) La autora utiliza esta asociación para hacer un juego de palabras que conecta el nombre de Eliane con su condición de delgadez extrema debido a la anorexia. Es una forma literaria de resaltar la relación entre el nombre y el estado físico de la paciente.

Ama Maria santisima!!!!! Nork esan du AAk ez duela irudimenik eta sormenik? Sobran ere baduela dirudi.

Hortik ezer askorik ez zegoela ateratzerik etsita, bide zaharrera jo nuen, eta galdera egin nion Googleri: Eliane + anorexia + embarazo (ez dakit zehazki nola galdetu nion).

Eta hona aurkitu nuen azalpen-tankera zeukan erantzuna:

Éliane Krtolitza
Quand manger fait souffrir(2018) liburuko artikulu baten izenburuan hau agertzen da:Accompagnement à la maternité d’une jeune femme anorexique/boulimique, Eliane Krtoliza eta Ouriel Rosenblum.

Éliane Krtolitza Psikologo-eme klinikoa da, neonatologiako eta haurgintzako psikoterapeuta, Bourgogne-Franche-Comté Unibertsitatean doktoretza egina.

Iruditzen zait erantzun hori askoz hobea dela. Nire nabigazio ilustragarri honen berri eman nion itzultzaileari, baina aholku garbirik eman gabe “predestinatua” hitza agertu izanaren ondorioz egin zezakeenaz: oin-oharra jarri edo testuan disimuluan integratu. Edo emandako itzulpena halaxe utzi eta irakurlearen bizkarrera bota azalpenak bilatzearen zama.

Eta gaur goizean, ea gaztelaniaz duela hilabete pare bat egindako galderari Chat GPTk zer erantzun ematen zion ikusi nahian, hona zer erantzun didan aurrekoan egindako galdera hura bera euskaraz eginda:

Idazleak ez du literalki esan nahi Éliane “anorexiarako jaioa” dagoela. “Au nom prédestiné” esamoldea ironikoa eta sinbolikoa da.
Éliane izenak hainbat konnotazio ditu frantsesez eta tradizio erlijiosoan:
– Élie / Elias-etik dator, eta lotura du zeruarekin, espiritualtasunarekin, gorantz joatearekin.
– Sonoritatez arina eta “aingeruzkoa” da, ia gorputzetik askatua dirudien zerbait iradokitzen duena.
Anorexiak, maiz, gorputza ukatzea, arintasuna, desmaterializazioa eta perfekzio ideal bat bilatzea dakar. Horregatik, idazleak iradokitzen du izenak baduela nolabaiteko “destino sinboliko” bat: Élianeren izenak iradokitzen duen espiritualtasun eta arintasun idealak bat egiten du anorexiaren logikarekin (gorputza ahalik eta gehien murriztea, “arintzea”).
Beraz:
– Ez da predestinazio teologikoa.
– Baizik eta ironia literarioa: izenak eta gaixotasunak duten esanahi sinbolikoaren arteko lotura azpimarratzea.

Chat GPTk lehengo lepotik burua: gure adiskide orojakilea Txorierrin barrena aingeruen, goiaingeruen eta abarren erreinura joan dela iruditzen zait.

Ondorioak:

1.- AAri ez zaio gustatzen tontotzat hartua izatea, eta amorrazioz bilatuko du erantzunen bat, zuzena, okerra edo erdipurdikoa.

2.- Erabilgarria izan liteke, oso, segun eta zertarako. Baina kontuz ibili beharra dago jasotzen diren erantzunekin.

3.- Esan didate AA galdetzailearekiko enpatiarako entrenatua dagoela, eta hark entzun nahi lukeenari traza hartuta ematen dituela erantzunak. (Ez dakit niri zer traza hartu didan. Seguru aski Arantzazuko mendi santuan denbora puska bat egina izatearena).

Eta gaurkoz hemen utziko dugu. Ez naiz hasiko pontifikatzen, hasiberriaren kategoriara ere iristen ez naizen erabiltzailea izanda.

P. D. Orain beste proba bat egingo dut, Espainiako epaileek galdeketetan erabiltzen duten estiloan: “¿Y no es más cierto que…? “Baina ez al da zuzenagoa beste hau?”, Googlek emandako erantzuna ez ote den zuzenagoa galdetuz. Emaitzak hurrengoan.

2026-02-202026-02-19

Menos caliente…

Aitor Ugarte Arruebarrena

Dakizuenez, euskaraz ez daukagu gutxiagotasuneko konparazioak egiteko morfemarik, gaztelaniazko menos-en antzekorik, ez eta ‘menos + adjektibo’ moduko egiturarik ere… Hori dela-eta, teorian, ezin dugu hitzez hitz itzuli honelako esaldi bat:

– Este clima es menos caliente que el nuestro (gutxiago beroa?).

Hala ere, bilatzen hasita, tradizioan aurkitu ditzakegu horrelakoak ematen saiatu diren zenbait idazlariren adibide batzuk; esaterako, hor daukagu Espiritua izanen duzu irekiago, gutxiago nahasia eta freskoago (Pouvreau), bai eta berriagoak ere: Ez da horregatik gutxiago bitxia, hala ere, lerro zuzena ia batere ez agertzea animalien arkitekturan eta izadiarenean oro har (Juan Garzia).

Gehienetan, dena dela, gutxiagotasun hori adierazteko berdintasuna ukatzera jotzen dugu, edo antonimoaren areagotasuna seinalatzen dugu beste batzuetan. Hala, etxe bat beste bat baino ‘gutxiago garestia’ dela adierazteko, etxe hau ez da bestea bezain garestia edo etxe hau bestea baino merkeagoa da esan daiteke. Bigarren aukera hori ez da, ordea, beti egokia: guztiz pobreak diren pertsona biri buruz ez du zentzurik bata ‘bestea baino aberatsagoa’ dela esateak.

Beste irtenbide bat ondoriozko egituraren bat erabiltzea da, ezezkoa hain zuzen: ez hain…

– Klima hau ez da hain beroa, gurearen aldean.

Baina, horrek ere ez du beti arazoa konpontzen, eta, beraz, ez da irtenbide guztiz egokia kasu guztietan. Adibidez, zientzia-arloan, klimatologiari buruzko testu tekniko batean, segur aski un clima menos cálido ez da izango klima ez hain beroa edo ez hura bezain beroa.

Bestalde, itzulpena are gehiago zailtzen da tartean beste elementuren bat sartzen bada. Adibidez, nola itzuli honelako esaldi bat:

– España es un país cada vez menos democrático.

Ez nekien nondik heldu esaldi horri, eta, proba bat egite aldera, itzultzaile neuronalean sartzea bururatu zitzaidan, eta emaitza hau eman zidan:

– Espainia gero eta herrialde demokratikoagoa da.

Ez, ez da hori noski emaitza zuzena…, guztiz kontrakoa baizik.

Irtenbide bat bilatzen hasita, eta buruari buelta batzuk eman ondoren, niri hau otu zitzaidan (agian aukera erradikalegia da; ez dakit, zuek esango duzue…):

– Espainia gero eta herrialde ez-demokratikoagoa da.

Asegarria? Ez dakit, zuek ikusi…

Probatzeko, berriro ere, neuronalean sartu nuen sasiitzulpen hori, eta emaitza hau eman zidan:

– España es un país cada vez más no democrático.

Ez, ez da bete-betekoa, jakina. Ez du gainditu nik ‘urrezko proba’ deitzen dudana; alegia, itzulpena kontrako norabidean sartu neuronalean (eu-es bada, es-eu) eta jatorrizkoa ematen badu, itzulpen hori balekoa da niretzat.

Arazoa aztertzen hasita, konturatu naiz ezezkotasun horretan dagoela koska; izan ere, ez– horrek beste zentzu bat ematen dio esaldiari, hau da, kontrako muturrerantz doan joera bat zabaltzen du eta gainera tonu gogorregia ematen dio esaldiari. Izan ere, kasu horretan, jatorrizkoaren esanahia ez da Espainia ez dela herrialde ez-demokratiko bat, baizik eta, nolabait demokratikoa izaten jarraitzen duen arren, ez dakit, ‘demokraziatasun’-maila apalagoa duela orain. Beste hitz batzuetan, demokratikoa da oraindik herrialde hori, baina ez lehen bezain demokratikoa.

Balizko itzulpen hori salbatzekotan, hor ulertu beharko genuke zerbait abstraktuagoa dela ‘ez-demokratiko’ hori, ‘desdemokratiko’(?) edo esango bagenu bezala (herrialde desdemokratikoak edo indemokratikoak, horrelakorik balego; ez dut uste oraingoz dagoenik), baina ez dakit horretarako prest gauden. Izan ere, zenbat eta modu abstraktuagoan ulertu, orduan eta baliagarriagoa izango litzateke nire proposamen hori: ‘ebakuntza ez-urgenteak’… Ebakuntza horiek ez-urgenteagoak dira, beste batzuen aldean.

Bukatzeko, beste proba bat egin dut neuronalean, esapide ihartu batekin (ezezagun hitzarekin hain zuzen ere):

Baina, marratxoa eransten badiogu (ez-ezagun), hau da emaitza:

Bingo! Él (no ella) es menos conocido que yo.

Eta, azkenik, urrezko proba eginda, hau da lortu dudan emaitza:

Tira, probatzen jarraitu beharko dugu…

2026-02-182026-02-17

Nor aritzen da euskarazko interpretazioan?

Leire Azkargorta Mintegi

Eremu eleaniztuna da euskararen lurraldea. Euskaldun gehien-gehienek ezagutzen dute, gutxienez, bigarren hizkuntza bat, eta euskarak bizi dituen sozializazio esparruak erdarekin partekatuak izaten dira oso sarritan.

Euskarazko interpreteen lana, beraz, ezinbesteko elementua da euskararen eta beste hizkuntza batzuen arteko elkarbizitza horretan, nahiz eta askotan ikusezina izaten den. Euskal interpreteek, askotariko profilak izanagatik, ekarpen handia egiten diote euskararen normalizazioari, komunikazioa gauzatzeko zubiak eraikitzeaz gain, euskararen beraren presentzia bermatzen dutelako askotan beren lanarekin.

Baina nor dira euskal interprete horiek edo, beste era batera esanda, nori dei diezaiokegu euskal interprete?

Hasteko, aspaldiko eztabaida interpretaziora ekarrita, Euskal Herrian bizi den eta euskararekin lan egiten ez duen interprete bati euskal interprete esan diezaiokegu? Edo euskara ezagutzen duen baina euskararekin lan egiten ez duen interprete bati? Galdera horiei erantzunez, euskal interpretea euskararekin lan egiten duena dela esango nuke nik (nahiz eta baduen beste hizkuntza-konbinazio batzuetan ere aritzea).

Bestalde, nori esaten zaio normalean interprete? Ohikoena da interpretazio-lanetan aritzeagatik lansaria jasotzen duenari esatea horrela, hau da, interprete profesionalari. Askotariko esparruetan aurkituko ditugu euskal interprete profesionalak, esate baterako udaletxeetan, parlamentuetan, epaitegietan, akademian, osasun-arloan, erakunde publikoen ekimenetan, eta arlo pribatuan ere bai, besteak beste enpresa, GKE edota elkarteen ekimenetan.

Hala ere, beste hainbat esparrutan ere aritzen dira interpretazio-lanak egiten dituzten pertsonak, adibidez eskoletan, gaztetxeetan edota herri-mugimenduan, eta batzuetan ordain ekonomikoa jaso dezaketen arren, beste askotan lansaririk gabe egiten dituzte horrelako lanak; besterik gabe, euskara erabiltzen dela bermatzea izaten da haien asmoa.

Aída Martínez-Gómez ikertzailearen arabera, interprete ez-profesionalak elebitasun maila jakin bat eduki eta unean uneko interpretazio-lanak egiten dituztenak dira, ordainsaririk eta aurretiko prestakuntza espezifikorik gabe.

Martínez-Gómezek dioenez, askotan pertsona horien intuizioak zehazten ditu interpretazio-funtzioak behar bezala betetzeko behar diren trebetasunak eta horrek dakartzan muga etikoak. Kasu gehienetan, gainera, banaka eta modu isolatuan egiten dute lan; horren ondorioz, ikusgarritasun txikia izaten dute, ez dute talde baten elkartasunik izaten, ez eta prestigiorik ere, eta publikoki sinesgarritasun txikiagoa eman ohi zaie, nahiz eta haien laguntza jasotzen duten elebakarrek berehalako errekonozimendu soziala eman diezaieketen (Martínez-Gómez, 2015[1]).

Euskal Herritik kanpoko akademikoen literatura arakatuz gero, ikusiko dugu sarritan zerbitzu publikoetako interpretazioarekin eta etorkinekin lotzen dela interpretazio ez-profesionala, eremu horretan gero eta profesional gehiago aritu arren, oraindik ere hainbeste instituzionalizatu gabeko sektorea delako eta, beraz, askotan haurrak, etorkinen lagunak eta abar ibiltzen direlako interprete-lanetan (ibid., Antonini, 2015[2]).

Euskal interpretazioaren kasuan, aldiz, esango nuke interprete ez-profesionalek bestelako funtzio bat betetzen dutela. Izan ere, iruditzen zait gurean euskarazko interpretazioa, etorkinekin komunikatzeko baino gehiago, euskaldunek jendaurrean euskara erabili ahal izateko egiten dela.

Nik dakidala, horren inguruko daturik ez da argitaratu, eta interesgarria litzateke gaiaren inguruko ikerketa xeheagoa egitea, baina oraingoz sarean aurkitutako adibide pare bat ekar dezaket hona: alde batetik Argian argitaratutako iritzi artikulu honetan Malores Etxeberriak aipatzen du “jende asko [dagoela] gurean, profesionalez gain, bilera edo batzar bat euskaratik gaztelaniara itzultzeko gai dena”, eta beste alde batetik Bergarako Aranzadi Ikastolako esperientzia ere bikain azaldu zuten Ane Barrusok eta Estepan Plazaolak bideo honetan.

Ildo horretan, iruditzen zait euskal interprete ez-profesionalen meritu nagusia zera dela, baliabide ekonomiko urriak edo interpretazioaren inguruko nolabaiteko ezezagutza duten espazioetara eramatea bai interpretazioa, bai euskaraz aritzeko aukera. Are gehiago, ikusi dudanez, batzuetan interprete profesionalak ere aritzen dira horretan, beharbada Kike Amonarrizek aurreko batean aipatzen zuen militantismoak bultzatuta.

Horrela, interpreteen lanbidea espazio berrietan ezagutarazten da, pixkanaka erabiltzaileak interpretazioarekin ohitzen dira eta, agian, horri esker antolatzaileak beren aurreikuspenetan (eta aurrekontuetan) interpretazioa sartzen hasiko dira hortik aurrera.

Euskarak bizi duen diglosia kontuan izanda, garaipen garrantzitsua da interpreteen lana profesionalizatu izana, eta horri esker egin daiteke euskaraz hainbeste eremu eta ekimenetan. Baina, hain zuzen ere egoera diglosiko hori dela eta, oraindik ere oztopo handiak daude esparru askotan euskaraz aritzeko, sarritan interpretazioa zertan datzan ere ez da jakiten, eta eremu horietan funtsezkoa izan daiteke interprete ez-profesionalen lana edo interprete profesionalen borondatezko lana, oraingoz behintzat.

[1]Martínez-Gómez, A. (2015). Non-professional interpreters. In H. Mikkelson eta R. Jourdenais (Ed.), The Routledge Handbook of Interpreting (417-431. or.). Routledge.

[2]Antonini, R. (2015). Non-professional interpreting. In F. Pöchhacker (Ed.), Routledge Encyclopedia of Interpreting Studies (277-279. or.). Routledge.